Afrika'da Yükselen Bir Aktör Olarak Türkiye
Yorum
Yayınlanma Tarihi : 26 Ocak 2021 Salı
Afrika'da Yükselen Bir Aktör Olarak Türkiye
Kazan-kazan politikalarını temel alan insani yardım ve kalkınma programları ile, Türkiye Afrika'da alternatif bir aktör olma amacı taşımaktadır. Özellikle, kalkınma yardımlarıyla başlayan ikili ilişkilerini farklı yönlerde de geliştirerek güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Türkiye, 2011'den beri Afrika bölgesinde, özellikle Somali'de aktif ve önemli aktörlerden biri haline gelmiştir. Son yıllarda, Türkiye, Etiyopya, Sudan ve Nijer ile de ekonomik ve diplomatik ilişkilerini arttırmıştır. Kazan-kazan politikalarını temel alan insani yardım ve kalkınma programları ile, Türkiye Afrika'da alternatif bir aktör olma amacı taşımaktadır. Bu bağlamda, Batılı ve Çin gibi diğer Batı dışı ülkelerden farklı olmayı amaçlamaktadır. Özellikle, kalkınma yardımlarıyla başlayan ikili ilişkilerini farklı yönlerde de geliştirerek güçlendirmeyi hedeflemektedir. Böylece, Türkiye bir yandan çeşitli Afrika ülkeleri ile ilişkilerini arttırırken, bölgede önemli ve merkez jeopolitik aktörlerden biri olmayı amaçlamaktadır.

Türkiye ve Afrika İlişkilerinin Tarihsel Arka Planı

Türkiye ve Afrika arasındaki ilişkiler, Osmanlı dönemine değin uzanmaktadır. Türkiye ve çeşitli Afrika ülkeleri arasındaki ilişkiler 16. yüzyıla kadar dayanmaktadır (Lewis, 2003: 26). Farklı Afrika ülkelerinde bulunan Osmanlı döneminden kalma tarihi eserler, Türkiye'nin bu bölgede aktifliğini arttırması için en büyük motivasyonlardan biri olmuştur. Sudan'da bulunan Sevakin adası (Suakin Island) ve Etiyopya Hazar'da bulunan Osmanlı Konsolosluğu binası buna örnek teşkil etmektedir.

Türkiye ve Afrika arasındaki ikili ilişkiler ve iş birlikleri, Soğuk Savaş dönemine kadar dayanmaktadır. 1948'de Türkiye, Birleşmiş Milletler Genel Kurul kararını destekleyerek, Sahel bölgesine ekonomik destek gönderilmesine katkıda bulunmuştur. 1979 yılında Sierra Leone ile (Resmi Gazete, 1979), 1987'de Uganda ile (Resmi Gazete, 1987), 1989 yılında ise Botsvana, Çad, Cibuti, Gambia ve Zambiya ile iş birliği anlaşmaları imzalanmıştır (Resmi Gazete, 1989). Bu anlaşmalar, endüstri, ticaret, tarım ve ulaşım gibi sektörlerde ortak projeler yapmayı hedeflemektedir. Soğuk Savaş döneminde yaşanan bir diğer önemli gelişme ise Türkiye'nin ilk defa 1985 yılında Afrika ülkelerine resmi kalkınma yardımı sağlamasıdır. Bu resmi kalkınma yardımı paketi 10 milyon dolar tutarında olup, Gambia, Gine, Gine-Bissau, Moritanya, Senegal, Somali ve Sudan'a gönderilmiştir (Dışişleri Bakanlığı, 2019).

Türkiye, Afrika kıtasında insani ve kalkınma yardımları sağlayarak bölgede etki gücünü arttıran ülkelerden biri haline gelmiştir. Bu yardımların yanı sıra, Türkiye Afrika ülkeleri ile diplomatik, ticari ve diplomatik ilişkilerini de güçlendirmeyi hedeflemektedir. Afrika kıtası, Türk dış politika ajandasına 1998 yılında girmiştir. O dönemde, Dışişleri Bakanı İsmail Cem öncülüğünde, Afrika'ya Açılım Eylem Planı başlatılmıştır. Bu planın mimarları, Afrika'da bulunan büyükelçiler, hükümet yetkilileri ve özel sektör temsilcileridir. Afrika Açılım Eylem Planı'nın amacı Afrika ile diplomatik, ticari ve kültürel iş birliğini sağlayarak yeni anlaşmalara imza atmaktı. Fakat, o yılların ekonomik ve politik koşullarında bu plan başarıya ulaşamamıştır. Bu eylem planları ve geçmişte farklı sektörlerde imzalanan iş birliği anlaşmaları, Türkiye'nin Afrika bölgesinde Soğuk Savaş yıllarından beri aktif politika güdüyor olduğunu göstermektedir. Son yıllarda ivme kazanan ilişkiler bağlamında, 2005 yılının Afrika Yılı olarak ilan edilmesi, 2008'de İstanbul'da gerçekleşen Türkiye ve Afrika İş Birliği Zirvesi, 2011 yılında Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın Somali ziyareti, ikili ilişkilerde önemli dönüm noktaları olarak gösterilebilir.

2009'dan bu yana, Türkiye'nin Afrika'daki büyükelçilik sayısı 12'den 42'ye yükselmiştir. 20102016 yılları arasında, sadece 6 yıl içinde Türkiye'nin Afrika'da 26 tane büyükelçilik açması, Türkiye'nin Afrika bölgesine verdiği önemi açık bir şekilde göstermektedir. Buna ek olarak, Türkiye'nin Afrika ülkelerinin başkentlerinin 26 tanesinde ticari konsoloslukları bulunmaktadır. Türkiye ve Afrika arasındaki ticaret hacmi 2019 yılı itibariyle 6,2 milyar dolara ulaşmıştır.

Türkiye'nin Afrika Bölgesindeki Odak Noktaları

Türkiye'nin dış politika ajandasında, Afrika bölgesinde birçok farklı ülke ile güçlü ilişkiler kurma çabaları, son yıllarda giderek göze çarpmaktadır. Bu kısımda, ajandada yer alan en önemli iki ülke olan Somali ve Etiyopya ile ilişkiler ele alınacaktır. Böylece, Türkiye'nin farklı sektörlerde yardım ve iş birliği çeşitliliğini arttırarak, bölgede öncül ve etkin aktörlerden biri olduğu aydınlatılacaktır.

Somali'de iç savaştan dolayı, Batılı ülkeler var olan kalkınma ofislerini kapatmışlardır. 1991'den beri, Somali'de sahada Batılı ya da Batı dışı aktörler aktif olarak bulunmamışlardır. Bu durum, ülkede, güç boşluğu oluşmasına neden olmuş ve yeni aktörlerin sahaya inebilmesi için de bir fırsat doğurmuştur. 2011'de Başbakan Recep Tayyip Erdoğan'ın ziyareti ile Türkiye'nin Somali'ye olan ilgisi ve aktiviteleri büyük bir ivme kazanmıştır. Öncelikle, bölgede görülen kuraklık ve açlıktan dolayı insani yardım ve kalkınma programları sağlanmaya başlanmıştır. Sonraki yıllarda, Türkiye Somali ile olan bağlarını güçlendirmek için farklı sektörlerde aktif rol üstlenip, yeni iş birliklerinin önünü açmıştır. Bunlardan en önemlisi, Türkiye'nin Mogadişu limanı için yaptığı yatırım anlaşmaları ve Türkiye'nin 2017'de denizaşırı ülkelerde bulunan en büyük askeri eğitim tesisini Mogadişu'da inşa etmesidir. Bu faaliyetler sonucunda, Türkiye'nin insani yardım ve kalkınma projelerinin yanı sıra, uzun dönem yatırım ve projeleriyle, Afrika'da etkinliğini sürdürmeyi hedeflediğini görmekteyiz.

Afrika'da, Türkiye dış politika ajandasında önemli bir rol kazanan ikinci ülke ise Etiyopya'dır. Son 20 yılda, Türkiye, Etiyopya'nın önemli partnerlerinden biri haline gelmiştir. Etiyopya'da, Çin ve Suudi Arabistan'dan sonra, üçüncü en çok yatırım yapan ülke olmuştur. Etiyopya, Türkiye'nin Afrika bölgesinde yakın iş birliği bağlamında, Somali'den sonra ikinci sıraya yerleşmiştir. Türkiye,

Afrika bölgesindeki 7 milyar dolar yatırımının, 2,5 milyar dolarını Etiyopya'ya aktarmaktadır. Türkiye'nin Afrika Boynuzu ülkeleri ile (Cibuti, Etiyopya, Somali) ticaret hacmi 846 milyon dolara ulaşmıştır. Yukarıda da bahsedildiği gibi, Osmanlı eserlerinin önemi ve onların restore edilmesi, Türkiye'nin, özellikle de TİKA yetkililerinin temel motivasyonlarından biri olmuştur. Bu bağlamda, 2018'de Afrika'nın ilk camisi olan tarihi Etiyopya camii, TİKA tarafından restore edilmiştir. Türkiye, ekonomik ve kalkınma yatırımlarına ek olarak, kültürel miras konusunda da Afrika'da önemli bir rol oynamaya başlamıştır. Böylece, medeniyet vurgusunun, Türkiye'nin Afrika politikaları üzerinde olan önemli etkisini görmekteyiz.

Sonuç olarak, Türkiye'nin Afrika kıtasında, özellikle Afrika Boynuzu ülkeleri ile olan ilişkilerinin farklı bağlamlarda güçlendiğini görmekteyiz. Bu durum, bölgede var olan jeopolitik rekabetlerin daha da artmasına sebep olabilir. Özellikle, bölgede halen aktif olan Çin ve Körfez Ülkeleri, Türkiye'nin artan yatırımları ve çeşitli alanlardaki faaliyetleri dolayısıyla, Türkiye'yi önemli bir rakip olarak görmeye başlamışlardır. Önümüzdeki yıllarda da, Türkiye'nin Afrika'da etki alanını genişleteceğini ve Afrikalı müttefikleri ile olan ilişkilerini daha da güçlendireceğini öngörebiliriz.

Dr. Efser Rana Coşkun Türkmen

 

Kaynakça

Lewis, I. (2002). A Modern History of the Somali: Nation and State in the Horn of Africa. Boydell & Brewer.

Resmi Gazete (1979). Dec. No. 7/18294. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Sierra Leone Cumhuriyeti Hükümeti Arasında Ekonomik ve Teknik İşbirliği Anlaşması. No. 16823, Kasım 28.

Resmi Gazete (1987). Dec. No. 87/12077. Uganda Cumhuriyeti Hükümeti ile Hükümetimiz Arasında Sanayi, Ticaret, Tarım, Bayındırlık ve Hava Ulaşım Alanlarında İşbirliğine Dair Mutabakat Zaptının Onayı Hakkında Karar. No.19635, Kasım 15.

Resmi Gazete (1989). Dec. No. 89/14527. Zambiya ve Botsvana Cumhuriyetleri ile Türkiye Arasında Yapılan Teknik Yardım İşbirliği Mutabakat Zaptının Onaylanması Hakkında Karar. No. 20315, Ekim 17.

Dışişleri Bakanlığı (2019). Turkey’s development cooperation and general characteristics and the Least Developed Countries (LDC) aspect. http://www.mfa.gov.tr/turkey_s-development- cooperation.en.mfa


Görüntülenme : 259



Yorum Yazın
Ad Soyad:
Email:
Yorum:

Henüz yorum yapılmamış.